Những ai ở vùng thời tiết khắc nghiệt, nơi 4 mùa đậm sắc rõ rệt, sẽ cảm nhận rõ hiện tượng này: mùa thu bạn cảm thấy mát mẻ, dễ chịu, nhưng lại buồn man mác, đôi khi kiệt sức.
Nguyên Nhân Vì Sao?
Đầu tiên, hãy nhắc lại: khi thời tiết mát mẻ, cơ thể mở khóa năng lượng. Năng lượng sinh ra đủ nhiều để duy trì nhiệt độ cơ thể ở 37 độ C. Chính nhờ năng lượng này mà bạn cảm thấy dễ chịu.
Nhưng điều nghịch lý là hiện tượng này không hề giống mùa xuân. Mùa xuân bạn cũng cảm thấy dễ chịu khi thời tiết mát mẻ, nhưng lại tràn trề năng lượng. Còn mùa thu, bạn lại thấy kiệt sức. Điều này do đâu?
Hãy nhớ lại: trước khi bước vào mùa thu, bạn đã trải qua một mùa hè nắng nóng. Vào mùa hè, cơ thể bạn cắt giảm năng lượng để thích nghi với cái nóng. Suốt 3 tháng hè, cơ thể đã quen dần với mức năng lượng thấp đó, nên năng lượng bạn dùng trong một ngày không còn cao như trước.
Hãy tưởng tượng mỗi ngày bạn sử dụng 100 đơn vị năng lượng. Đến mùa hè, do nắng nóng, cơ thể cắt giảm chỉ còn lại 70 đơn vị mỗi ngày. Sang mùa thu, vì cơ thể chưa kịp thích nghi trở lại, mỗi ngày vẫn chỉ sản xuất hơn 70 đơn vị một chút — trong khi phải trích ra 20 đơn vị để bù nhiệt, giữ thân nhiệt ổn định trước tiết trời se lạnh dần. Vì vậy, năng lượng còn lại chỉ khoảng 50 đơn vị, phải gánh cả hoạt động cơ thể lẫn công việc hàng ngày.
Trong khi đó, vào mùa xuân, thời tiết cũng mát mẻ, cơ thể cũng tốn khoảng 20 đơn vị cho việc bù nhiệt. Nhưng trước mùa xuân là mùa đông — thời tiết rất lạnh, buộc cơ thể phải mở khóa nhiều năng lượng hơn để giữ ấm suốt cả mùa. Tổng mức năng lượng sử dụng hàng ngày khi đó có thể lên tới 120 đơn vị. Đến mùa xuân, thời tiết ấm dần trở lại, cơ thể chỉ còn tốn 20 đơn vị cho việc bù nhiệt, phần còn lại lên đến 100 đơn vị — nhiều hơn hẳn 50 đơn vị của mùa thu. Đó là lý do vì sao mùa xuân bạn thấy tràn trề năng lượng, còn mùa thu lại kiệt sức, dù cả hai đều mát mẻ như nhau.
Mức năng lượng thấp hơn hẳn so với mùa xuân này chính là lý do khiến bạn dễ kiệt sức vào đầu và giữa mùa thu, đặc biệt nếu công việc đòi hỏi nhiều sức lực hoặc sự tập trung.
Tuy nhiên, cơ thể bạn sẽ dần thích nghi và mở khóa năng lượng nhiều hơn từ giữa đến cuối thu. Khi cơ thể mở khóa trở lại đủ 100 đơn vị, bạn sẽ không còn cảm thấy kiệt sức nữa.
Vì Sao Cảm Thấy Buồn Man Mác?
Chúng ta thường nghĩ mình buồn là do có yếu tố tâm lý tác động — mất mát thứ gì đó, mất tài sản, mất người thân, hay đổ vỡ một mối quan hệ. Nhưng thực chất, tâm lý chỉ là biểu hiện ở tầng cảm xúc của một lớp năng lượng nằm bên dưới. Khi bạn mất mát, bản năng đánh giá rằng bạn đang thất bại, nên nó cắt giảm năng lượng cơ thể — vì cho rằng bạn đang sử dụng năng lượng không hiệu quả. Cấp thêm năng lượng cho một người đang thất bại chỉ khiến hệ thống cơ thể dễ rơi vào bế tắc, thậm chí diệt vong. Việc cắt năng lượng này chính là một đòn phòng vệ, tránh rủi ro cho toàn bộ hệ thống.
Ngược lại, khi bạn đạt được thành công nào đó — như được tăng lương, thăng chức — bản năng đánh giá rằng bạn đang sử dụng năng lượng hiệu quả, nên nó cấp thêm năng lượng cho bạn. Chính phần năng lượng dư ra đó biểu hiện thành cảm giác vui vẻ ở tầng cảm xúc.
Nói cách khác, niềm vui chỉ là biểu hiện của việc dư năng lượng được mở khóa, còn nỗi buồn là biểu hiện của sự thiếu hụt năng lượng.
Hãy thử kiểm tra cơ chế này: khi bạn đói, rất đói, bạn có dễ vui không? Câu trả lời là không — vì lúc đó bạn chẳng hề dư năng lượng.
Và hãy để ý, trong lúc ăn, bạn có hay thấy vui vẻ, tươi cười không? Câu trả lời là có. Nếu không có chuyện gì đau buồn nghiêm trọng, chỉ cần ăn vài miếng, bạn sẽ thấy mình vui vẻ, tươi tỉnh hẳn lên. Đó là vì cơ thể nhận ra bạn đang nạp thức ăn vào, nên nó mở khóa năng lượng để bạn có sức tiếp tục ăn. Có dư năng lượng, bạn dễ vui — chỉ một chuyện nhỏ cũng đủ khiến bạn bật cười.
Kết Luận
Tóm lại, cảm giác kiệt sức và buồn man mác vào mùa thu không đến từ thời tiết mát mẻ, cũng chẳng phải dấu hiệu bạn đang “có chuyện” về mặt tâm lý. Đó là hệ quả của một quá trình chuyển đổi năng lượng: cơ thể bạn bước ra khỏi mùa hè với mức năng lượng đã bị cắt giảm, và chưa kịp thích nghi để mở khóa trở lại khi tiết trời chuyển lạnh dần. Ít năng lượng hơn khiến bạn dễ kiệt sức khi làm việc, và cũng chính sự thiếu hụt đó biểu hiện ra ở tầng cảm xúc thành nỗi buồn man mác — không cần một mất mát cụ thể nào cũng có thể cảm nhận được.
Hiểu được cơ chế này, bạn sẽ không còn tự hỏi “sao dạo này mình hay buồn vô cớ” mỗi độ thu về — vì đây không phải sự bất thường, mà là quy luật tự nhiên của cơ thể đang dần điều chỉnh lại theo nhịp mùa.
Kikazik – Chuyên gia giải mã tâm lý hành vi con người bằng nguyên lý nền tảng (First Principles) và tư duy hệ thống| Tác giả sách "Giải Mã Lo Âu, Sợ Hãi và Tức Giận"
Khám phá thêm các bài viết và tài liệu chuyên sâu:
Đọc tiếp bài viết liên quan: Vì sao tôi lúc nào cũng cảm thấy lo âu?
Đọc tiếp bài viết khác: [Giải mã tâm lý] Ám Ảnh Tuổi 40: Vì Sao Lại Hay Mơ Thấy Cơn Ác Mộng “Đi Thi Mà Đầu Óc Trống Rỗng”?
Muốn hiểu trọn vẹn cơ chế đằng sau mọi cảm xúc, không chỉ riêng case này? Hãy đọc sách Giải Mã Lo Âu, Sợ Hãi và Tức Giận — cuốn cẩm nang hệ thống hóa toàn bộ nguyên lý gốc bạn cần.