Bạn biết con nhện trong nhà không thể làm hại mình, nhưng vẫn hét lên và né tránh cả căn phòng? Bạn biết cái thang máy này hoàn toàn an toàn, hàng trăm người đã đi qua mỗi ngày, nhưng tim bạn vẫn đập thình thịch khi cửa thang đóng lại?
Rất nhiều người cũng rơi vào tình trạng sợ hãi không nguy hiểm này. Họ biết rõ nỗi sợ của mình không hợp lý, nhưng vẫn bị tình trạng sợ hãi vô lý cưỡng chế.
Ví dụ, bạn đứng trên ban công tầng 5, tay vịn chắc chắn, bạn biết mình không thể nào rơi xuống được, nhưng chân vẫn run, bụng vẫn quặn lên, bạn phải lùi lại phía sau dù lý trí liên tục nói “an toàn mà, có gì đâu”.
Hoặc bạn xem một con rắn qua lồng kính ở sở thú, biết chắc chắn kính không thể vỡ, con rắn không thể chạm tới mình, nhưng cơ thể vẫn đông cứng lại, tim đập nhanh, mồ hôi túa ra.
Nguyên nhân vì sao?
Sợ hãi là tín hiệu gửi từ não vô thức lên ý thức, báo hiệu có mối đe dọa tức thời đến sự sống còn — mạnh và cấp bách hơn lo âu rất nhiều. Việc bạn nhận ra là bản thân đang sợ hãi vô lý, là nhận thức của phần ý thức. Ý thức có thể gạt bỏ tín hiệu sợ hãi nếu tín hiệu này nhỏ, nhưng nếu tín hiệu này mạnh thì bạn sẽ rơi vào trạng thái bị sợ hãi cưỡng chế mà không thể dùng ý chí để chặn lại.
Nó giống như bạn ngồi trong chiếc ô tô đạp thắng, chiếc xe máy từ đằng sau không thể đẩy bạn đi nhưng chiếc xe tải 10 tấn thì có thể. Chỉ cần chân ga của chiếc xe tải phía sau được nhấn, là xe bạn sẽ nhích về phía trước, bất chấp nỗ lực đạp thắng của bạn cỡ nào. Với sự sợ hãi không nguy hiểm, “chiếc xe tải” đó còn nặng hơn, còn dữ dội hơn cả lo âu.
Nguyên nhân khiến bạn rơi vào cảm giác sợ hãi vô lý
Vậy vì sao tín hiệu sợ hãi này lại rất mạnh trong khi nó vô lý?
Trường hợp 1: Bộ não của bạn trở thành bộ não sợ hãi
Nếu bạn thường xuyên trải qua lo lắng, sợ hãi từ hàng năm hoặc hàng chục năm, hoặc đã được chẩn đoán có rối loạn lo âu, thì bộ não của bạn trở thành bộ não sợ hãi / bộ não lo lắng
Khi năng lượng liên tục tập trung vào sợ hãi trong thời gian dài, các đường mòn thần kinh liên quan đến sợ hãi ngày càng được củng cố. Do đó, tín hiệu sợ hãi gửi lên luôn rất mạnh. Dù lý trí bạn biết là vô lý, bạn vẫn gặp tình trạng sợ hãi không nguy hiểm và bị cưỡng chế sợ hãi.
Trường hợp 2: Cơ chế sinh tồn tiến hóa của não bộ
Não bộ qua hàng triệu năm tiến hóa đã ghi nhớ sẵn một số hình ảnh, âm thanh là tín hiệu nguy hiểm cho tổ tiên loài người — như độ cao, rắn, nhện, bóng tối, tiếng gầm, khuôn mặt méo mó.
Chỉ cần những tín hiệu này xuất hiện, sợ hãi vô lý sẽ bùng phát mạnh mẽ và cưỡng chế bạn, dù bạn chưa từng có trải nghiệm xấu nào với chúng. Ví dụ: Bạn xem phim kinh dị, biết chắc chắn đó chỉ là diễn viên hóa trang, nhưng khi khuôn mặt quái dị đột ngột xuất hiện kèm tiếng động lớn, cơ thể bạn vẫn giật bắn, tim đập dồn dập.
Cách vượt qua sợ hãi vô lý một cách hiệu quả
Vậy cách vượt qua sợ hãi là gì?
Sai lầm của hầu hết mọi người là cố gắng gồng lên, dùng ý chí để chống lại sự sợ hãi vô lý — tự nhủ “không có gì đâu, đừng sợ” trong lúc cơ thể đang run rẩy. Nhưng như đã phân tích ở trên, ý chí không có tác dụng với tín hiệu sợ hãi mạnh.
Bước 1: Đưa cơ thể về trạng thái an toàn
Đầu tiên, hãy đưa cơ thể về trạng thái an toàn trước. Sợ hãi sẽ tự động tắt. Bằng cách hít thở bụng sâu từ 10 hơi thở (bài thở bụng được để ở dưới phần bình luận), bạn sẽ giảm được cường độ sợ hãi gần như ngay lập tức.
Bước 2: Chủ động chuyển hướng chú ý
Tuy nhiên, sau đó nỗi sợ có thể quay lại nếu bạn tiếp tục nhìn hoặc nghĩ về đối tượng gây sợ. Lúc này hãy chủ động rời mắt, tập trung vào việc khác:
Nếu đang làm việc, hãy tập trung vào công việc.
Nếu đang trò chuyện, hãy tập trung vào cuộc trò chuyện.
Nếu cảm giác sợ hãi không nguy hiểm lại trào lên, hãy tiếp tục thở bụng sâu. Cứ như vậy, tín hiệu sợ hãi sẽ yếu dần.
Lời khuyên cho từng trường hợp
Nếu bạn thuộc Trường hợp 1 (trải qua lo lắng sợ hãi thời gian dài, có dấu hiệu rối loạn lo âu): Hãy siêng năng tập thiền để tái lập trạng thái an toàn cho não bộ. Khi cơ thể cảm giác an toàn trở lại thì nỗi sợ hãi vô lý sẽ biến mất.
Nếu bạn thuộc Trường hợp 2 (sợ hãi trong một số tình huống cụ thể): Đơn giản là cách ly mối đe dọa.
Sau khi xem hết nội dung này, bạn thấy mình thuộc trường hợp nào? Hãy bình luận bên dưới nhé.
Đừng quên đăng ký kênh / theo dõi để xem series Giải mã tâm lý và hành vi con người, nơi bạn sẽ hiểu cách cảm xúc vận hành và học cách vượt qua sợ hãi, làm chủ chúng bằng những phương pháp thực tế.