Nhức đầu, rối loạn tiền đình
Khi cơ thể vào trạng thái lo âu, máu dồn vào hệ phòng vệ: tim đập nhanh, các cơ như cổ vai gáy co rút để ẩn nấp, cơ đùi chuẩn bị sẵn sàng, cơ tay sẵn sàng chiến đấu. Do đó, lượng máu cung cấp cho não sẽ bị thiếu hụt. Tuy nhiên, lo âu thường kích hoạt overthinking, khiến con người liên tục suy nghĩ về vấn đề và giải pháp. Việc thiếu máu lên não nhưng não vẫn phải hoạt động liên tục khiến tế bào thần kinh quá tải, gây đau đầu. Tai trong và dây thần kinh tiền đình cũng bị đói oxy và dưỡng chất. Tình trạng này kéo dài sẽ dẫn đến chứng rối loạn tiền đình.
Hay ghen, kiểm soát người yêu
Có những người lúc nhỏ thường bị ba mẹ mắng, kiểm soát, xả cơn giận, hoặc chối bỏ, xa cách, thậm chí bị thao túng bằng những câu như “con không nghe lời thì mẹ không yêu con nữa”. Những đứa trẻ này không cảm nhận được tình yêu một cách trọn vẹn, và điều này tạo ra nỗi sợ hãi rất lớn ngay từ thời thơ ấu. Để thoát khỏi nỗi sợ đó, não bộ của đứa trẻ luôn khao khát được quan tâm, được chú ý, được yêu thương — vì với chúng, không được quan tâm cũng đồng nghĩa với bất an.
Mang theo sự bất an và thói quen tư duy này suốt hàng chục năm, khi lớn lên, họ luôn cảm thấy sợ bị bỏ rơi. Thực chất, nỗi bất an này đến từ chính não bộ, nhưng nó luôn nghĩ rủi ro nằm ở bên ngoài. Vì vậy, người này ra sức kiểm soát người yêu bằng cách:
Lục lọi tin nhắn điện thoại
Kiểm tra tin nhắn Facebook
Xem người yêu có thả tim người khác giới hay không
Luôn nghi ngờ người yêu lén lút ngoại tình nếu họ vắng mặt một thời gian
Để ý từng cử chỉ, hành vi rồi suy diễn rằng người yêu sắp bỏ rơi mình hoặc đang ngoại tình
Tất cả tạo nên biểu hiện hay ghen và kiểm soát khi yêu. Nếu bạn liên tục yêu rồi chia tay vì lý do ghen nhiều lần, bạn có thể đang ở trong trường hợp này.
Rối loạn chuyển hóa: tiểu đường loại 2
Theo y học, bệnh tiểu đường loại 2 diễn ra theo cơ chế song song:
Một mặt, tế bào không hấp thụ glucose để sinh năng lượng — cơ chế này gọi là kháng insulin — dẫn đến cơ thể mệt mỏi, không có sức lực dù ăn uống đầy đủ.
Mặt khác, tế bào tuyến tụy — nơi sinh ra insulin — lại phải hoạt động quá tải. Vì thấy tế bào không “ăn” glucose, tuyến tụy cố gắng tiết insulin thật nhiều để đẩy glucose vào máu. Do hoạt động quá tải liên tục, tế bào tuyến tụy dần chết đi, khiến cơ thể càng về sau càng thiếu insulin thật.
Khi lo âu, cơ thể vào trạng thái “chiến hay chạy” (fight or flight): gan phóng đường vào máu, đồng thời tuyến tụy tiết insulin nhiều hơn để đường có thể vào máu nhanh hơn, chuẩn bị cho trạng thái “chạy”. Nhưng ở thời hiện đại, mối đe dọa không còn là mối đe dọa vật lý — mà thường là áp lực từ cấp trên, áp lực tài chính, nợ nần — nên việc “chạy trốn” không thực sự xảy ra.
Năng lượng đã được chuẩn bị sẵn sàng nhưng tế bào lại không dùng đến. Lượng đường này không được hấp thu, dù insulin đang tăng cao. Nếu lo âu diễn ra liên tục từ ngày này sang ngày khác, cơ thể sẽ hình thành quán tính: insulin liên tục được sản xuất, gan liên tục phóng đường vào máu khiến đường huyết cao, nhưng tế bào lại không có nhu cầu nên không hấp thu. Tình trạng này chính là bệnh tiểu đường loại 2.
Hội chứng ruột kích thích
Khi lo âu khởi phát, dạ dày và ruột co thắt để tiêu hóa thức ăn nhanh, nhằm chuẩn bị năng lượng cho việc “chạy”. Nếu cơ thể liên tục trải qua những cơn lo âu, đôi khi tăng dần đến mức sợ hãi, ruột sẽ co thắt liên tục từng cơn. Ở thời hiện đại, vì mối đe dọa thường không phải mối đe dọa vật lý, con người không thực sự “chạy” sau đó — điều này khiến ruột co thắt nhanh rồi lại dừng. Khi tình trạng lo âu kéo dài hàng chục năm, nó tạo nên thói quen “co thắt mạnh rồi dừng” của ruột, gắn chặt với cảm xúc lo âu.
Mỗi khi người này lo âu, ruột liền co thắt mạnh rồi dừng lại. Nếu lo âu xuất hiện liên tục trong ngày, nó sẽ tạo nên các triệu chứng:
Đau bụng: ruột co thắt quá mạnh và liên tục gây thiếu máu, thiếu oxy tạm thời ở mô ruột — vốn đã nhạy cảm — tạo nên cơn đau.
Tiêu chảy: nếu ruột co thắt liên tục, nước chưa kịp hấp thu đã bị tống ra ngoài cùng phân.
Táo bón: nếu ruột già co thắt quá nhiều, dẫn đến kiệt sức, không còn đủ sức co bóp để tống phân ra ngoài.
Đầy bụng: nếu ruột non co thắt liên tục đến kiệt sức, dẫn đến tình trạng đầy bụng.
Đau dạ dày mãn tính
Đau dạ dày có nhiều nguyên nhân: dùng thuốc tây liên tục để chữa một bệnh khác có thể gây tác dụng phụ ảnh hưởng dạ dày; thói quen ăn uống thất thường do tính chất công việc, kèm theo việc dùng các chất kích thích như cà phê, rượu bia, đồ ăn chua cay cũng góp phần gây đau dạ dày.
Nhưng nếu bạn bị đau dạ dày không phải vì hai nguyên nhân trên, khả năng cao là do lo âu.
Khi lo âu, ruột co thắt, dạ dày tiết axit để tiêu hóa thức ăn, chuẩn bị năng lượng cho việc trốn chạy nếu cần thiết. Khi lo âu xuất hiện liên tục trong ngày, axit dạ dày được tiết ra liên tục — nếu lúc này dạ dày rỗng, axit sẽ “ăn mòn” niêm mạc dạ dày, gây nên bệnh đau dạ dày. Nếu bạn lo âu thường xuyên hết ngày này qua ngày khác, tháng này qua tháng khác, bạn có thể bị đau dạ dày mãn tính dù vẫn đang dùng thuốc — vì nguyên nhân gốc chưa được xử lý.
Trì hoãn
Con người trì hoãn đôi khi chỉ vì thiếu động lực, thiếu cảm hứng vào thời điểm đó. Nhưng nếu bạn nhận ra mình trì hoãn liên tục — từ ngày này qua ngày khác, từ việc này sang việc khác — thì sự trì hoãn đó rất có thể bắt nguồn từ lo âu.
Khi làm một việc gì đó, con người phải đối mặt với cảm giác bị đánh giá sau khi hoàn thành. Ví dụ, quét nhà xong sẽ bị đánh giá sạch hay dơ; làm bài tập xong sẽ bị đánh giá đúng hay sai, kèm theo đó là giỏi hay dở. Nếu từ nhỏ bạn luôn bị gia đình phán xét, điều đó sẽ tạo nên lo âu mỗi khi bạn bắt đầu làm một việc — bạn sợ cảm giác bị đánh giá sau khi hoàn thành. Vì vậy, não sẽ cố gắng trì hoãn nó — càng trì hoãn lâu, bạn càng bớt phải đối diện với cảm giác căng thẳng đó. Khi điều này trở thành thói quen tư duy suốt hàng chục năm, bạn sẽ trì hoãn gần như mọi việc, vì luôn sợ bị đánh giá sau khi xong. Đôi khi không ai phán xét bạn cả, nhưng chính bạn tự phán xét bản thân, rồi lại tự trì hoãn.
Né tránh
Né tránh là một phản xạ tự nhiên của cảm xúc lo âu. Khi lo âu xuất hiện, con người có xu hướng né tránh mối đe dọa gây ra nó, hoặc né tránh những thứ khiến lo âu tăng thêm.
Một người con có thể tìm cớ bận rộn hoặc ôm nhiều việc để về nhà trễ, nhằm né tránh gặp ba mẹ — nếu ba mẹ thường xuyên la mắng, trách phạt.
Một nhân viên có thể né tránh chạm mặt sếp vì công việc được giao vẫn chưa hoàn thành.
Một người né tránh đi khám bệnh, dù có triệu chứng bất thường, vì không muốn nhận tin xấu về sức khỏe của mình.
Nếu việc né tránh chỉ diễn ra vài lần rồi dừng thì không đáng lo. Nhưng nếu nó kéo dài liên tục, đó là dấu hiệu cho thấy bạn đang có lo âu ngầm.
Né tránh có khả năng cao bắt nguồn từ lo âu, sợ hãi — nhưng đôi khi cũng có thể chỉ là một quyết định lý trí. Để phân biệt, hãy để ý xem lo âu có trở nên nặng hơn và chuyển thành sợ hãi hay không. Ví dụ, người hướng nội né tránh nơi đông người vì không muốn mất năng lượng khi ở giữa đám đông, nhưng khi buộc phải ở đó, họ vẫn hoàn toàn bình thường. Trong khi đó, người mắc chứng lo âu xã hội cũng né tránh nơi đông người, nhưng khi bị đặt vào tình huống đó, họ có thể mất bình tĩnh, nói lắp bắp, tim đập nhanh, chân run — vì lúc này lo âu đã chuyển thành sợ hãi thực sự.
Nghiện những thứ có hại nhưng cai nhiều lần không được
Con người thường thích những cảm giác tích cực hoặc hưng phấn, nên hay có thói quen dùng các chất kích thích như cà phê, trà, rượu bia, thuốc lá — điều này hoàn toàn bình thường.
Nhưng nếu một người nghiện ma túy, cờ bạc, hay chơi game cả ngày (trong khi chơi 1 vài giờ là bình thường), đây là mức báo động — vì thiệt hại lúc này lớn hơn nhiều lần so với cảm giác hưng phấn mang lại. Người nghiện ma túy có thể bị tổn hại hệ thần kinh (ngáo đá, trầm cảm nặng), hệ tiêu hóa (táo bón, tiêu chảy, mất cảm giác thèm ăn), tim mạch (suy tim, đột quỵ), hô hấp (suy hô hấp).
Người nghiện cờ bạc luôn biết rằng cứ chơi là sẽ thua, mất hết tài sản, rồi mang thêm nợ nần. Họ thừa hiểu bản thân không nên tiếp tục, đã tự hứa với chính mình không biết bao nhiêu lần — nhưng hễ có tiền, họ lại tiếp tục nướng vào sòng bạc. Người nghiện chơi game cả ngày cũng rơi vào tình trạng tương tự. Họ đều nhận thức rõ tác hại quá lớn của việc nghiện, nhưng vẫn không thể tự cai được.
Khi lo âu diễn ra, con người rơi vào trạng thái mất an toàn. Ở trạng thái này, họ không thể cảm thấy hạnh phúc, vui tươi hay hứng phấn. Nếu lo âu đã xuất hiện từ nhỏ và kéo dài liên tục đến khi trưởng thành, những người này gần như không có niềm vui trong cuộc sống như người bình thường. Niềm vui rất khó đến với họ, vì muốn có niềm vui thì cần có cảm giác an toàn — nhưng não họ đã mang theo quán tính của sự bất an.
Vì vậy, để có được niềm vui hay cảm giác hưng phấn, họ phải tìm đến những thứ gây nghiện nặng. Đôi khi chỉ vô tình dùng thử, họ trải nghiệm được một cảm giác hưng phấn chưa từng có trong đời — và một khi đã biết đến nó, họ bắt đầu phụ thuộc, vì ngoài những thứ đó, họ không còn cách nào khác để cảm thấy vui vẻ.
Với một người bình thường, khi cai những thứ gây nghiện, mỗi lúc cảm thấy khó chịu, họ có thể tìm đến những thú vui khác để bù đắp niềm vui — nên họ có thể cai được. Nhưng với người mang lo âu nền nhiều năm, những thú vui khác không đủ sức làm họ vui vẻ. Vì vậy, trong quá trình cai, họ lại tìm về đúng thứ cũ, khiến việc cai nghiện thất bại.
Trong chiến tranh Việt Nam, một tỉ lệ lớn binh sĩ Mỹ đã sử dụng heroin nguyên chất để giảm đau, xoa dịu nỗi sợ hãi giữa bom đạn. Nhưng khi trở về nước, 90% trong số những người từng nghiện heroin ở chiến trường đã tự động bỏ hẳn. Chỉ 10% còn lại bị tái nghiện. Điều này cho thấy phần lớn con người đều có khả năng cai nghiện thành công — chỉ một số ít, do vấn đề tâm lý mà chủ yếu là lo âu, mới gặp khó khăn trong việc cai, và dễ tái nghiện sau đó.
Các báo cáo diện rộng từ Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Hoa Kỳ (HHS) cùng SAMHSA chỉ ra rằng có tới 65-75% thanh thiếu niên (dưới 18 tuổi) vướng vào lạm dụng chất kích thích hoặc nghiện các chất hướng thần (cần sa, thuốc lắc, opioid) đến từ những gia đình có cấu trúc đổ vỡ: cha mẹ ly hôn, ly thân, hoặc gia đình có tiền sử bạo lực, xung đột mãn tính. Điểm chung của những đứa trẻ lớn lên trong các gia đình này là gì? Lo âu mãn tính — đó chính là lý do khiến chúng dễ nghiện ngập, và cũng dễ tái nghiện sau khi đã cai thành công.
Nếu bạn nhận thấy bản thân có từ 3 dấu hiệu trở lên trong số các dấu hiệu của lo âu ngầm mà ít ai biết kể trên, khả năng cao bạn đang mang lo âu ngầm trong người. Nếu những dấu hiệu này đã xuất hiện từ lâu, lo âu bên trong bạn cũng đã tồn tại từ lâu không kém. Thay vì chỉ chữa những triệu chứng, những căn bệnh đã kể ở trên, hãy tìm cách thoát khỏi gốc rễ — lo âu — thì các triệu chứng này sẽ tự nhiên thuyên giảm.
Để hiểu rõ cơ chế và phương pháp thoát khỏi lo âu, hãy đón đọc cuốn Giải Mã Lo Âu, Sợ Hãi và Tức Giận.
Kikazik - chuyên gia giải mã tâm lý hành vi con người bằng nguyên lý nền tảng (First Principles) và tư duy hệ thống. Tác giả sách Giải Mã Lo Âu, Sợ hãi và Tức Giận.
Bạn Muốn Đi Sâu Hơn Vào Nguyên Lý Gốc?
Đọc tiếp bài viết liên quan: 18 Dấu Hiệu Lo Âu Ngầm Đang Chi Phối Cuộc Sống Của Bạn [Phần 1]
Đọc tiếp bài viết khác: Tại sao ban đêm tôi lại lo lắng nhiều hơn ban ngày?
Muốn hiểu trọn vẹn cơ chế đằng sau 3 cảm xúc gốc chi phối mạnh mẽ nhất con người? Hãy đọc cuốn sách “Giải mã Lo Âu, Sợ Hãi và Tức Giận” — cuốn cẩm nang hệ thống hóa toàn bộ nguyên lý gốc bạn cần.